Wat is auteursrecht?
Auteursrecht geeft de maker van een origineel werk het exclusieve recht om dat werk te publiceren en te verveelvoudigen. Denk hierbij aan teksten, foto’s, logo’s, websites, video’s, illustraties, software, ontwerpen en zelfs presentaties. Let op: ideeën hebben geen auteursrechtelijke bescherming – ze moeten zijn vastgelegd in een tastbare vorm. De regels zijn vastgelegd in de Auteurswet.
Bij overlijden gaat het auteursrecht automatisch naar de erfgenamen en het vervalt 70 jaar na het overlijden van de maker.
Auteursrecht in de Europese Unie
De Nederlandse Auteurswet is gebaseerd op het auteursrecht geregeld en bij de wet gesteld in de Europese Unie.
Wat valt onder auteursrecht?
De auteursrechtelijke bescherming geldt voor originele creaties – werken van letterkunde, kunst of wetenschap: teksten, fotografische werken, video’s, illustraties, logo’s, websites, software, vormgeving en toegepaste kunst.
Belangrijk: het auteursrechtelijk beschermd werk moet origineel zijn én zintuiglijk waarneembaar. Alleen een idee of concept is dus niet beschermd.
Ook onderdelen als stijl, een systeem of methode vallen buiten het auteursrecht. Wetten, besluiten en verordeningen zijn expliciet uitgesloten (artikel 11 Auteurswet).
Software: wat is wel en niet beschermd?
Ontwikkel je software of laat je dit ontwikkelen? Dan geldt auteursrecht, mits het programma origineel genoeg is.
- De broncode én de objectcode zijn auteursrechtelijk beschermd werk
- De functionaliteit, de programmeertaal en de indeling van gegevensbestanden niet
De bescherming geldt dus voor de manier waarop de software is vormgegeven, niet voor hoe het werkt. Laat je software bouwen door een ander? Leg dan in het contract vast wie het auteursrecht krijgt.
Wat geldt voor toegepaste kunst en techniek?
Toegepaste kunst (zoals een designstoel of barbecue) kan beschermd zijn door auteursrecht – mits het werk creatief genoeg is en niet puur technisch. Maar het blijft een grijs gebied. Voor technische uitvindingen is er het octrooirecht, niet het auteursrecht.
Bewijs dat jij de maker bent
Auteursrecht ontstaat automatisch, maar bewijs is cruciaal als iemand jouw werk kopieert. Registratie van auteursrecht is in Nederland niet mogelijk, leg daarom je werk vast via:
- i-DEPOT van het Benelux-Bureau voor de Intellectuele Eigendom (BOIP): je registreert je werk digitaal met een datumstempel. Meer over het i-DEPOT.
- Notaris: je kunt je werk laten vastleggen via een notariële akte. Kost iets meer, maar is juridisch sterk bewijs.
- Online tools zoals File-Reg: eenvoudig, maar minder sterk dan een notarisakte.
Wie is de auteursrechthebbende?
- Werknemer: maakt een werknemer iets in loondienst? Dan ligt het auteursrecht meestal bij de werkgever. Dit moet wel duidelijk in het contract staan.
- Freelancer: die behoudt zijn of haar auteursrechten, tenzij schriftelijk anders is afgesproken. Let op: als je het werk gebruikt voor iets anders dan afgesproken, dan heb je opnieuw toestemming nodig.
- Opdrachtgever-opdrachtnemer: laat je een logo, foto of website maken? Dan heeft de maker het auteursrecht, tenzij je schriftelijk hebt afgesproken dat het wordt overgedragen.
Bespreek en leg altijd vast wie het recht krijgt en waarvoor je het mag gebruiken.
Overdracht of licentie: wat is het verschil?
- Overdracht: je draagt het auteursrecht schriftelijk over. De koper krijgt volledige zeggenschap.
- Licentie: je verleent gebruiksrecht, maar blijft zelf eigenaar. Denk aan huur versus koop.
Let op: ook bij overdracht blijft de maker morele rechten houden, zoals het recht zich te verzetten tegen verminking van het werk.
Mag je werk van anderen gebruiken?
Alleen met voorafgaande toestemming krijg je gebruiksrecht van werk van anderen. Vaak moet je er ook voor betalen als je werk gebruikt. Of je nu een foto, liedje of tekst overneemt: zonder voorafgaande toestemming loop je risico op een boete of rechtszaak. Maar er zijn uitzonderingen.
- Citaatrecht: een klein deel overnemen voor uitleg, kritiek of recensie is toegestaan – mits je bron en maker noemt.
- Openbare kunst of gebouwen mag je fotograferen, zolang ze ‘zoals aan de openbare weg’ worden weergegeven en niet de hoofdfocus zijn.
- Openbare licenties (zoals Creative Commons of open source software).
Vergeet de naburige rechten niet
Gebruik je muziek, een podcast of documentaire in je winkel, presentatie of video? Dan krijg je te maken met naburige rechten (zoals van uitvoerende artiesten of producenten). Je moet hiervoor betalen aan instanties zoals SENA en Buma/Stemra. Doe je dit niet? Dan riskeer je een boete van duizenden euro’s – of zelfs gevangenisstraf bij opzettelijke inbreuk.
Gevolgen inbreuk maken op auteursrechtelijk beschermd werk
Als je inbreuk maakt op auteursrecht kun je aansprakelijk gesteld worden voor een schadevergoeding. Je moet dan de schade betalen die de rechthebbende heeft geleden. Dit kan gaan om verlies aan inkomsten, gederfde winst of een redelijke licentievergoeding.
Ook kun je een dwangsom opgelegd krijgen. De rechter kan je dwingen te stoppen met de inbreuk, op straffe van een geldboete per dag of per overtreding.
In veel gevallen moet de verliezende partij de volledige proceskosten van de winnende partij betalen. Zoals de advocaatkosten van de tegenpartij.
Auteursrechtinbreuk kan ook strafbaar zijn, vooral als het opzettelijk of op commerciële schaal gebeurt. Gevolgen kunnen zijn: een geldboete tot € 90.000 (afhankelijk van ernst en schaal), gevangenisstraf tot 4 jaar, inbeslagname van goederen (zoals computers of fysieke kopieën) en een strafblad.
Wat als iemand jouw werk gebruikt zonder toestemming?
Als iemand je werk verspreid of gebruikt zonder toestemming is dat een inbreuk op het auteursrecht. Je kunt dan zoals hierboven beschreven:
- Een schadevergoeding eisen via een civiele procedure.
- Vragen om winstafdracht.
- Strafrechtelijke vervolging laten instellen.
Hoe kun je jezelf beschermen tegen fouten?
1. Gebruik alleen rechtenvrije of gelicenseerde content
- Beeld: gebruik platforms zoals Unsplash, Pexels, Pixabay, Flaticon (met licentiecheck), of koop bij Adobe Stock / iStock.
- Muziek: gebruik rechtenvrije muziek.
- Teksten: schrijf zelf, laat schrijven of zorg dat je toestemming hebt om te gebruiken.
2. Lees de gebruiksvoorwaarden
- Niet alle ‘gratis’ content mag commercieel gebruikt worden
- Let op of je naamsvermelding (attributie) moet geven
3. Bewaar altijd je aankoop- of licentiebewijzen
- Maak een map met licenties/screenshots van stockaankopen per klant
- Zo kun je bij een claim bewijzen dat je rechtmatig handelt
4. Laat afspraken vastleggen in je contract
- Bijvoorbeeld: wie is verantwoordelijk voor het aanleveren van afbeeldingen (jij of je klant)?
- Laat klanten zelf verklaren dat zij rechthebbend zijn op aangeleverde content en dat zij het werk aan jou ter beschikking stellen via het gebruiksrecht. Of juist dat zij het auteursrecht aan jou hebben overgedragen.
5. Verzekering overwegen
- Een Beroepsaansprakelijkheidsverzekering (BAV) kan schadeclaims dekken bij vergissingen
- Voor creatieve beroepen bestaat ook een Mediaverzekering of Rechtsbijstand voor auteursrechtkwesties
Voorbeelden uit de praktijk:
De zzp-webdesigner die per ongeluk auteursrecht schendt
Mark is zzp’er en maakt websites voor lokale bedrijven. Voor een klant bouwt hij een eenvoudige site voor een fysiotherapiepraktijk. Om het geheel visueel aantrekkelijk te maken, voegt hij via Google wat icoontjes toe (bijvoorbeeld een afbeelding van een ruggengraat, een spierbundel, en een behandelbank).
De icoontjes blijken afkomstig van een commerciële set die onder een betaalde licentie valt (bijv. via iStock of Shutterstock). Mark had deze plaatjes niet gekocht of correct gelicenseerd.
Gevolg
Enkele maanden later ontvangt hij een sommatie van een stockplatform of auteursrechthouder. Ze eisen:
- Dat de afbeeldingen van de site worden verwijderd
- Een schadevergoeding van € 800
- Eventueel: bewijs dat hij voor andere projecten ook over licenties beschikt
Zelfs al was het niet opzettelijk, Mark is juridisch gezien volledig aansprakelijk.
Whitepaper Controle Belastingdienst
De illustrator wiens werk gebruikt werd zonder toestemming
Fatima is een zelfstandig illustrator en ontwerpt unieke illustraties voor geboortekaartjes en posters. Ze verkoopt haar werk via Etsy en haar eigen website, en plaatst regelmatig voorbeelden op Instagram en Pinterest.
Een van haar volgers tipt haar dat een grote webshop een geboortekaart aanbiedt die exact lijkt op een van haar ontwerpen – met slechts minimale aanpassingen (kleur en naam). Fatima heeft deze afbeelding eerder op social media gepost zonder watermerk.
De kaart is bijna identiek aan haar originele ontwerp. Haar naam wordt nergens genoemd, ze heeft geen toestemming gegeven en het ontwerp is niet in licentie gegeven aan deze webshop.
Welke acties kun je ondernemen als dit gebeurt
1. Bewijs verzamelen
- Originele tekeningen en schetsen met datum
- Publicatiedatum op Instagram of website
- Screenshots van de inbreuk (met datum)
2. De tegenpartij aanschrijven (sommatie)
- Zelf of via een jurist of advocaat
- Eis: onmiddellijke verwijdering + schadevergoeding (gebruik + gederfde inkomsten)
3. Gebruikmaken van auteursrechtenorganisaties of tools
- Bijvoorbeeld via Pictoright (voor visuele makers) of een jurist
- Tools zoals Pixsy kunnen automatisch je werk opsporen op internet
4. Eventueel een rechtszaak starten
- Als de tegenpartij weigert of het grootschalig is
- Mogelijke vergoeding voor schade, winstafdracht, en proceskosten
